Giáo lý Duyên khởi là căn bản của hệ thống triết học Phật giáo. Nhận thức đúng giáo lý Duyên khởi sẽ giúp cho các học viên, hành giả thấy rõ sự thật của con người, cuộc đời và giá trị hạnh phúc. Do vị trí nền tảng trong toàn bộ giáo lý Phật giáo nên các học viên cần nghiên cứu và suy tư về nội dung bài giảng này một cách kỹ lưỡng.
Sau đây, Ban Hướng dẫn Chương trình PHHT trân trọng giới thiệu đề
cương bài giảng về giáo lý Duyên khởi của Thượng tọa tiến sĩ Thích Chơn Thiện.
Nội dung này nguyên là đề cương bài giảng của Thượng tọa tại các Học viện PGVN.
Ngoài nội dung được giới thiệu ở đây, học viên cần tham khảo thêm phần triển
khai giáo lý này trong các tác phẩm Phật học khái luận, lý thuyết nhân tính hiển
lộ qua kinh tạng Pàli, cùng tác giả.
BAN HƯỚNG DẪN CHƯƠNG TRÌNH PHHT
-ooOoo-
I. TỔNG QUÁT:
- Theo Tương Ưng Bộ kinh, tập II (tập 16, 17, đại 2, 85a);
- Theo kinh Phật Tự Thuyết (Udàna), Tiểu Bộ kinh;
- Theo kinh Đại Bỗn, Trường Bộ kinh II, Đại tạng kinh Việt
Nam (ĐTKVN);
- Theo kinh Đại Duyên, Trường Bộ
kinh II, ĐTKVN;
- Theo kinh Trường Đại Bỗn
Duyên, Trường A Hàm I, ĐTKVN;
- Theo kinh Điển
Tôn, Trường A Hàm I, ĐTKVN, và nhiều kinh khác thuộc Nam tạng, Bắc tạng (Pháp
Hoa...).
Duyên khởi là giáo lý mà từ đó Thế Tôn giác ngộ Vô thượng Chánh
đẳng Chánh giác. Thế Tôn Thích Ca Mâu Ni và chư Thế Tôn quá khứ đều giác ngộ Vô
thượng giác từ giáo lý Duyên khởi (vì Duyên khởi là thực tính, thực tướng của tất
cả pháp).
- Kinh 28, Trung Bộ kinh I (Tượng Tích Dụ Đại kinh).
- Tương Ưng III, tr.144 (bản dịch của Hòa thượng Minh
Châu, ĐTKVN);
- Tiểu Bộ kinh I, tr.48 (bản dịch
của Hòa thượng Minh Châu, ĐTKVN);
Ghi lại lời Thế Tôn dạy rằng: "Ai thấy Duyên khởi là thấy
Pháp. Ai thấy Pháp là thấy Ta (Phật)".
Từ đấy, thấy Duyên khởi triệt để quả là một cái thấy của một vị
Phật. Thấy Duyên khởi là thấy sự thật Vô ngã của các pháp (hữu vi và vô vi),
đây là cái thấy độc đáo nhất trong lịch sử tôn giáo và triết học xưa nay. Chính
Vô ngã là nét đặc thù của giáo lý Phật giáo, khác biệt hẳn với mọi triết thuyết,
tín ngưỡng của thế gian: Giữa khi 62 học thuyết của Ấn Độ đương thời và giữa
khi nhân loại đang chấp thủ ngã và ngã sở (Ta, của ta) để chìm sâu vào sinh tử
thì Đức Phật nói lên tiếng nói Vô ngã (không phải ta, không phải của ta).
Tóm lược sự kiện giác ngộ vào đêm cuối cùng sau 7 tuần lễ (có
tài liệu ghi 4 tuần lễ) thiền quán dưới cội bồ đề của Thế Tôn...
Kết luận:
* Vào cuối canh 1: Thấy nhân quả ở tự thân (thấy rõ nhân quả qua
Túc mệnh).
* Vào cuối canh
2: Thấy nhân quả ở chúng sanh (Minh và Thiên nhãn minh).
* Vào cuối canh 3: Thấy rõ nhân quả và sự thật của Tứ đế
(đắc Lậu tận minh).
* Vào cuối canh 5: Chứng
ngộ Vô thượng Bồ đề sau khi thiền quán xuôi ngược chiều Duyên khởi.
Chứng ngộ Duyên khởi, Nhân quả và Tứ đế cùng lúc cuối canh 3 (đó
là toàn bộ nội dung chứng ngộ Vô thượng Bồ đề của Thế Tôn). Từ ba giáo lý căn bản
đó, Phật giáo ra đời. Và cũng từ đó, sau đó 18 bộ phái Phật giáo ra đời. Đấy là
Phật giáo!
II. ĐỊNH NGHĨA DUYÊN KHỞI:
Duyên khởi là gì? Thế Tôn định nghĩa:
- "Do vô minh, có hành sinh; do hành, có thức sinh; do thức,
có danh sắc sinh; do danh sắc, có lục nhập sinh; do lục nhập, có xúc sinh; do
xúc, có thọ sinh; do thọ, có ái sinh; do ái, có thủ sinh; do thủ, có hữu sinh;
do hữu, có sinh sinh; do sinh, có lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh, hay toàn
bộ Khổ uẩn sinh. Đây gọi là Duyên khởi". (Tương Ưng Bộ kinh II, tr.1-2).
- "Do đoạn diệt tham ái, vô minh một cách hoàn toàn, hành
diệt; do hành diệt nên thức diệt;..., sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.
Như vậy là toàn bộ khổ uẩn đoạn diệt. Này các Tỳ kheo, như vậy
là đoạn diệt" (Ibid, tr.1-2).
Khi 12 nhân duyên sinh khởi thì đồng nghĩa với khổ uẩn khởi.
Khi 12 nhân duyên đoạn diệt thì đồng nghĩa với khổ uẩn diệt.
Tất cả đó gọi là Duyên khởi.
- "Pháp Duyên khởi ấy, dù Như Lai xuất hiện hay không xuất
hiện, an trú là giới tánh ấy, pháp quyết định ấy, y duyên tánh ấy. Như Lai hoàn
toàn chứng ngộ, chứng đạt, Như Lai tuyên thuyết, tuyên bố, khai triển, khai thị,
minh hiển, minh thị. Ngài dạy: "Duyên vô minh, này các Tỳ kheo, có các
hành,... Như vậy, này các Tỳ kheo, ở đây là như tánh, bất hư vọng tánh, bất dị
như tánh, y duyên tánh ấy. Này các Tỳ kheo, đây gọi là Duyên khởi", (Ibid,
tr.31).
[Ghi chú: Do duyên nên các pháp khởi lên, tồn tại nên gọi là
pháp trú tánh ấy (Dhammatthitatà). Các duyên ra lệnh hay an trú các pháp, do vậy
được gọi là Pháp quyết định tánh ấy. Các duyên của sanh, già, bệnh, chết... là
các duyên đặc biệt gọi là y duyên tánh ấy].
* Thế nào là pháp do duyên mà sinh (Duyên sinh pháp)?
"Gọi là duyên sinh pháp là các pháp được tác thành, hữu vi,
biến hoại, tan rã, đoạn diệt, vô thường" (Ibid, tr.31).
* Trong kinh Phật Tự Thuyết (Udàna; Tiểu Bộ kinh), Duyên khởi được
tóm tắt như sau:
- Do cái này có mặt nên cái kia có mặt.
- Do cái này không có mặt, nên cái kia không có mặt.
- Do cái này sinh, nên cái kia sinh.
- Do cái này diệt, nên cái kia diệt.
III. NỘI DUNG CỦA 12 CHI PHẦN DUYÊN KHỞI:
- Vô minh (Avijjà): "Không hiểu rõ Tứ đế gọi là Vô
minh" (Tương Ưng II, tr.4). Có thể phát biểu cách khác rằng, không hiểu rõ
Duyên khởi, Vô ngã là Vô minh.
- Hành (Sànikharà): "Gồm có thân hành, khẩu hành và ý
hành" (Ibid, tr.4).
- Thức (Vinänäànà): "Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức,
thân thức và ý thức" (Ibid, tr.4).
- Danh sắc (Nàma-rùpa): "Danh gồm xúc, tác ý, thọ, tưởng và
tư (có nơi trình bày Danh sắc gồm có Thọ, Tưởng, Hành và Thức uẩn). Sắc là tứ đại
và các pháp do tứ đại sanh" (Ibid, tr.4).
- Lục nhập (Chabbithàna: sáu xứ): "Gồm có 6 nội xứ (nhãn
căn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý căn) và 6 ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc
và pháp)" (Ibid, tr.4).
- Xúc (Phassa): "Có 6 xúc: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt
xúc, thân xúc và ý xúc" (Ibid, tr.4).
- Thọ (Vedàna): "Có 6 thọ: thọ do nhãn xúc sanh..., và thọ
do ý xúc sanh" (Ibid, tr.4).
- Ái (Tanhà): "Sắc ái, thanh, hương, vị, xúc và pháp ái;
hay dục ái, sắc ái, và vô sắc ái" (Ibid, tr.4).
- Thủ (Upàdàna): "Có 4 thủ: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ,
ngã luận thủ" (Ibid, tr.3).
- Hữu (Bhava): "Dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu" (Ibid,
tr.3).
- Sinh (Jàti): "Cái gì thuộc loài chúng sinh bị sinh, xuất
sinh, giáng sinh, đản sinh, xuất hiện các uẩn, thành tựu các xứ thì gọi là
sinh". (Ibid, tr.3).
- Lão tử (Jarà-marana): "Cái gì thuộc các loài chúng sinh bị
già, yếu, suy nhược, răng rụng, tóc bạc, da nhăn, tuỗi thọ lớn, các căn chín muồi
thì gọi là già. Cái gì thuộc các loài chúng sinh bị từ bỏ, hủy hoại, tiêu mất,
các uẩn tàn lụn, thân thể vứt bỏ, tử vong thì gọi là chết" (Ibid, tr.3).
IV. CÁC HỆ LUẬN TỪ DUYÊN KHỞI:
1. Hệ luận 1: Các pháp do duyên mà sinh nên thật sự chúng là không có tự ngã.
Nói khác đi, cái gọi là tự ngã thì rồng không. Đây là ý
nghĩa "Nhất thiết pháp vô ngã".
2. Hệ luận 2: Các pháp hữu vi do duyên mà sinh nên biến dịch không ngừng.
Đây là ý nghĩa: Các pháp hữu vi là Vô thường (các hành =
vô thường).
3. Hệ luận 3: Các pháp hữu vi do 12 nhân duyên mà sinh (trong đó có ái, thủ)
nên khổ đau (do vô thường mà khổ đau).
4. Hệ luận 4: Cái gì vô thường, cái ấy là vô ngã. Cái gì vô thường, cái ấy là
khổ đau. Cái gì khổ đau, cái ấy là vô ngã.
5. Hệ luận 5: Do vì vô ngã là sự thật của các pháp, mà sự thật là Niết bàn,
nên vô ngã là Niết bàn và là pháp tánh, Phật tánh (hữu vi và vô vi đều vô ngã).
6. Hệ luận 6: Giác ngộ sự thật toàn triệt là chứng đắc Niết bàn, nên chứng đắc
Niết bàn là chứng đắc thực tại Vô ngã hay thể nhập Pháp tánh.
7. Hệ luận 7: Do vì sự thực rốt ráo là Vô ngã nên chứng đắc Niết bàn hay chứng
đắc thực tại vô ngã là không chứng đắc (do chủ thể và đối tượng của chứng đắc đều
là vô ngã). Có thể nói rằng đắc cái vô đắc là thật đắc, là thực sự thể nhập
Pháp tánh.
8. Hệ luận 8: "Vô đắc" hay đắc "Vô đắc" thì ở ngoài phạm
trù tương hệ giữa chủ thể và đối tượng; do vậy ở ngoài trí của thế gian: Đây gọi
là trí xuất thế gian (xuất thế gian trí).
9. Hệ luận 9: Nếu Duyên khởi hay Vô ngã không phải là sự thật, thì sự kiện
"Vô đắc" hay "Đắc vô đắc" không có mặt, do vậy "Giải
thoát" và "Tri kiến giải thoát" không được thành lập. Nhưng vì sự
thật có giải thoát nên Duyên khởi hay Vô ngã quyết định là sự thật.
10. Hệ luận 10: Vì sự thật là Vô ngã hay Duyên khởi nên nó không thể được gọi
là thường, đoạn, khứ, lai, nhất, dị, sanh là diệt (Đây là ý nghĩa của Bát Bất
Trung đạo).
11. Hệ luận 11: Từ sự thật của 12 chi phần Duyên khởi, vận hành của một chi là
sự vận hành của 11 chi còn lại (hay là vận hành của toàn thể 12 chi). Các pháp
hiện hữu, do vậy, tất cả đều là vận hành của 12 chi Duyên khởi. Điều này có
nghĩa là một là tất cả hay tất cả là một, hoặc tất cả là tất cả; và đây chính
là kia, kia chính là đây; quá khứ, hiện tại, vị lai là một và do vậy có các loại
thần thông tự tại.
12. Hệ luận 12: Vì tất cả các tông phái Phật giáo đều chủ trương Duyên khởi, Vô
ngã là sự thật duy nhất và tối hậu, nên Câu Xá tông, Thành Thật tông, Trung
Quán luận (hay Tam Luận tông) Duy Thức tông và Hoa Nghiêm tông đều cơ bản là
"Nhất thừa" hay "Đại thừa". (Nếu cho rằng Câu Xá và Thành
Thật tông là Tiểu thừa; còn Duy Thức tông là bán Đại thừa, v.v... thì là lầm lẫn!).
13. Hệ luận 13: Có thể nói rằng Phật giáo là Duy Duyên khởi hay Duy Vô ngã
(tương tự Vô duy: nonism), Duy thức là Duy Duyên khởi (hay Duy hành, Duy danh sắc,
Duy xúc, v.v...); Bát Nhã, Hoa Nghiêm, ..., là Duy Duyên khởi, Vô ngã.
14. Hệ luận 14: Vì hết thảy các pháp là Vô ngã, nên khi diễn đạt sự chứng ngộ
toàn triệt thực tại của Thế Tôn, các luận sư có thể phát biểu không có Niết bàn
(không thể thành lập khái niệm về Niết bàn: nhất thiết vô Niết bàn). Do không
có khái niệm Niết bàn nên không có khái niệm về "Phật Niết bàn",
không có "Niết bàn Phật" [Bởi vì chủ thể chứng đắc Niết bàn là Vô ngã
và đối tượng chứng đắc ấy (là Niết bàn) là Vô ngã]. Đây là điểm giáo lý truyền
thống.
15. Hệ luận 15: Vì Duyên khởi là sự thật tối hậu của thực tại (Vô ngã cũng thế),
nên Duyên khởi là nền tảng của tất cả giáo lý, bộ phái, tôn giáo, triết thuyết
nào nói về sự thật. Đây là điểm thống nhất giáo lý các bộ phái. Sự khác biệt giữa
các bộ phái chỉ là sự khác biệt về thể thức, phương thức trình bày, và khác biệt
về pháp môn hành trì đi đến giải thoát cho tự thân và cho số đông quần chúng,
mà không phải là sự khác biệt về bản chất.
16. Hệ luận 16: (về bảo vệ môi sinh): Vì không gian là Vô ngã (kia là đây, đây
là kia), nên môi sinh là các cá nhân, các cá nhân là môi sinh. Không thể tách
ly cá nhân và môi sinh, tập thể xã hội.
17. Hệ luận 17: (về xây dựng nền văn hóa mới): Nền văn hóa thế gian là nền văn
hóa do sự vận hành của Hữu ngã (hay của Vô minh) chỉ dẫn đến khổ đau và những
tác nhân gây ra khổ đau như bạo động, chiến tranh. Một nền văn hóa dẫn đến hòa
bình, an lạc, hạnh phúc, do vậy phải là nền văn hóa Vô ngã.
18. Hệ luận 18: Một hệ thống giáo dục thường xây dựng các mẫu người giáo dục,
các lý thuyết về nhân tính như là các lý thuyết về sự hiện diện một tự ngã
(Self-ego), do vậy bất ỗn, chỉ dẫn đến các lúng túng. Chính Duyên khởi, Vô ngã
hay Ngũ uẩn là mẫu giáo dục hay mẫu nhân tính dẫn đến an lạc, giải thoát cần được
xây dựng.
19. Hệ luận 19: (phủ nhận nguyên nhân đầu tiên): Vì sự thật
là Vô ngã nên không có nguyên nhân đầu tiên (bởi nguyên nhân đầu tiên được dựng
lên bởi ý niệm hữu ngã).
Vì sự
thật là sự thật chính nó nên nó không thể do bị sinh.
20. Hệ luận 20: [Phủ nhận các câu hỏi về nguồn gốc hay bản chất của sự vật -
cái bản chất được hiểu như là noumène (nomeno)].
Phủ nhận Siêu hình học phương Tây.
21. Hệ luận 21: (≈ Kinh Kim Cương): Phủ nhận các chủ trương cho rằng có cái ngã
tuyệt đối như là sự thật tối hậu (bởi sự thật tối hậu là Duyên sinh, Vô ngã).
22. Hệ luận 22: (≈ Hoa Nghiêm, Pháp Hoa): Vì thực tại là Duyên khởi, trùng
trùng Duyên khởi, nên giáo lý Duyên khởi là Hiện tượng luận (Phenomenology) của
Phật giáo (là toàn thể tính Duyên sinh; thoát ly nhị kiến, nhị biên hay nhị
nguyên).
23. Hệ luận 23: (về Tứ đức Niết bàn mà một số học giả Phật giáo đề cập: Thường,
Lạc, Ngã, Tịnh): Vì thực tại là Trung đạo hay Vô ngã, nên Thường là sự thật
thoát ngoài ý nghĩa của thường và đoạn; Lạc là ý nghĩa thoát ngoài lạc và khổ của
Thọ uẩn; Ngã là thật ngã Vô ngã; Tịnh có nghĩa là dập tắt hết Khổ, hết Lậu hoặc,
hết Ái, Thủ.
24. Hệ luận 24: (ba nguyên lý căn bản của tư duy của Aristotle): Vì thực tại là
Vô ngã, nên tư duy nhị nguyên đầy ngã tính thì khác với thực tại, nó là những
gì của vọng niệm sinh diệt.
25. Hệ luận 25: Do nhất thiết pháp là Duyên khởi nên hữu tình, vô tình đều là
Duyên khởi, do thế mà có lời nguyện: "Tình dữ vô tình (≈ tam hữu), giai cọng
thành Phật đạo).
V. CÁC CÂU HỎI VỀ DUYÊN KHỞI:
Câu hỏi 1:
Khi Thế Tôn giảng về Duyên khởi, Tôn giả Moliya Phagguna hỏi:
"Bạch Thế Tôn, ai cảm xúc? Ai thọ? Ai khát ái? Ai chấp thủ? (Tương Ưng Bộ
kinh II, tr. 15-16).
Đức Phật dạy: "Như Lai chỉ dạy xúc, thọ, ái, thủ..., chớ
không dạy người nào xúc, thọ, ái, thủ..., nên câu hỏi của Tôn giả không phù hợp
với định lý Duyên khởi. Câu hỏi phù hợp là: "Do duyên gì, xúc sinh? Thọ
sinh? v.v..." (Tương Ưng II, tr.16).
Câu hỏi 2:
Ngoại đạo lõa thể Kassapa (Tương Ưng II, tr.22) và ngoại đạo du
sĩ Timbakura (Tương Ưng II, tr.26) đặt câu hỏi với Thế Tôn rằng: "Có phải
khổ do mình làm ra hay do người khác làm ra? Hay do mình và người khác làm ra?
Hoặc khổ do tự nhiên sinh?".
Đức Phật dạy nghĩa Trung đạo rằng: "Khổ do duyên sinh"
(khổ do xúc sinh).
Tương Ưng II (tr.20) ghi, một hôm Đức Phật cắt nghĩa với Tôn giả
Kaccayana rằng: Ai không chấp thủ, vị ấy không nghĩ đây là tự ngã của tôi, thì
khi khổ sinh thì xem là sinh, khi khổ diệt thì xem là khổ diệt, mà không xem có
tôi khổ, hay tôi hết khổ.
Câu hỏi 3:
Nếu là Vô ngã thì ai tu? Ai chứng đắc? Ai luân hồi?
Các câu hỏi này tương tự như câu hỏi của Moliya Phagguna bạch hỏi
Thế Tôn. Câu trả lời đã có: Câu hỏi không phù hợp với sự thật Duyên khởi! (Vô
minh chính là nội dung thấy có cái "Ai", cái ngã hiện hữu. Giải thoát
là giải thoát khỏi tham ái, chấp thủ ngã ấy).
Câu hỏi 4:
Kimura Taiken, trong "Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận"
(bản dịch: Thích Quảng Độ, Tu thư Vạn Hạnh, 1969) cho rằng Duyên khởi cũng
không ngoài tâm mà có, gốc của nó là cái Tâm. Đây cũng là một ngộ nhận rất lớn
và rất tế nhị! Thực ra Tâm (hay Thọ, Tưởng, Hành và Thức) là do "Duyên khởi"
sinh. Tu tâm là tu để đoạn trừ tham ái tâm, chấp thủ tâm để thể nhập được thực
tại Vô ngã. Thế đấy!
VI. VẬN HÀNH CỦA DUYÊN KHỞI:
Có nhiều sự trình bày về sự vận hành của Duyên khởi bằng cách
chia 12 chi phần nhân duyên ra làm 3 nhóm của Quá khứ (Vô minh và Hành), Hiện tại
(8 chi kế tiếp) và Tương lai (hai chi sau cùng) như Câu Xá và A Tỳ Đàm và nhiều
nơi khác. Đây chỉ là một ngộ nhận! Hãy đi vào sự vận hành của 12 nhân duyên thì
ý nghĩa trên sẽ hiển lộ.
Từ định nghĩa 12 chi phần nhân duyên ở phần trước (III), ta thấy
rõ Vô minh là suối nguồn của sinh tử và khổ đau. Chính nó cũng không có như một
thực thể, mà là do duyên mà sinh. Nó không phải là nguyên nhân đầu tiên.
Không biết rằng Vô minh là do duyên (hay 11 chi phần còn lại) mà
sinh là Vô minh. Đấy là hiện tượng Vô minh chồng chất. Do đó, con người chấp thủ
rằng: Có tự ngã. Do tà kiến và tà tưởng này, con người đi tìm kiếm sự thật hay
nguyên nhân đầu tiên của thế giới, và khởi lên lòng tham ái, sân hận, si mê vốn
là động cơ của các hành (của hành động của thân, lời và ý).
Khi tư duy Hữu ngã vận hành, thì thức có mặt và vận hành. Sự vận
hành của thức đòi hỏi sự có mặt của chủ thể và đối tượng nhận thức (Lục nhập,
Danh sắc) hay thế giới bên ngoài (Tam hữu); sự gặp gỡ của chủ thể và đối tượng
nhận thức là Xúc; bấy giờ Cảm thọ tức thì có mặt. Như thế các chi phần Vô minh,
Hành, Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Hữu cùng có mặt trong mọi quá trình vận
hành của tâm lý. Cảm thọ bao gồm phản ứng tâm lý (Tham và Si hay Sân và Si); Ái
ấy bao hàm chấp thủ. Chúng là vô cùng và biểu hiện dưới vô vàn hình thức bất tận.
Điều này hẳn là một lần nữa đòi hỏi sự hiện diện của Tam hữu (Tibhava).
Nói tóm, một khi tư duy Hữu ngã vận hành thì toàn thể 12 chi phần
Duyên khởi vận hành. Các chi phần Duyên khởi và các pháp bị tác thành đều vận
hành theo Vô ngã. Vô thường và Khổ đau. Con người là một pháp hữu vi (Sànkharà)
là sự vận hành của 12 chi phần nhân duyên dẫn đến Khổ đau nếu tư duy bị chế ngự
bởi chấp thủ tự ngã, hay nếu bị tư duy Hữu ngã chế ngự. Nếu giác tỉnh Vô ngã và
tư duy vận hành trong thế giới Vô ngã thì sự vận hành tâm lý sẽ dẫn đến sự đoạn
diệt Khổ đau. Bấy giờ, thế giới (hay Tam giới) vẫn còn nguyên ở đó, nhưng lại
hiện diện trong vận hành Vô ngã của tâm lý. Bấy giờ giấc mơ dài của sự an lạc
và hạnh phúc trở thành hiện thực; giấc mơ đẹp của văn hóa, giáo dục trở thành
hiện thực.
Chỉ cần sự có mặt của hai chi phần Chánh kiến và Chánh tư duy của
Bát Thánh đạo là đủ để mở ra một hướng vận hành của văn hóa và giáo dục, mở ra
một vận hội mới cho trái đất đi ra các khủng hoảng của xã hội và môi sinh.
Tại đây, giáo lý Duyên khởi không phải xuất hiện như một giáo lý
Phật giáo, mà là một triết lý, lý thuyết của một nền giáo dục hiện đại của thế
kỷ XXI vậy.
VII. DUYÊN KHỞI VÀ CÁC GIÁO LÝ KHÁC:
Vì Duyên khởi là sự thật mở ra đạo Phật, nên Duyên khởi là suối
nguồn của các giáo lý Phật giáo, từ đó có sự ra đời của Luật tạng, Kinh tạng và
Luận tạng. Nay thử đi vào từng giáo lý cụ thể.
1. Duyên khởi và Tứ Thánh đế:
Từ định nghĩa Duyên khởi (II), Khổ đế hay Khổ uẩn là kết quả của
sự vận hành của 12 chi phần nhân duyên khởi đầu là Vô minh. Diệt đế là khổ diệt,
kết quả của sự vận hành của Duyên khởi khởi hành từ sự giác tỉnh Vô ngã (hay Vô
minh diệt); do Vô minh diệt, mà hành diệt..., khổ diệt. Tập đế là Ái (dục ái, hữu
ái và vô hữu ái), hay 12 chi phần Duyên khởi, bởi vì sự vận hành của Ái là sự vận
hành của 12 chi phần Duyên khởi ấy. Đạo đế là 37 phẩm trợ đạo, hay Bát Thánh đạo,
khởi đầu là sự vận hành của Chánh kiến và Chánh tư duy (hay là sự vận hành của
Vô minh diệt); do Vô minh diệt mà dẫn đến Diệt đế (hay sầu, bi, khổ, ưu, não diệt).
Duyên khởi tập khởi thì Khổ uẩn tập khởi: Đây là ý nghĩa và nội
dung của Khổ, Tập đế. Duyên khởi vận hành theo chiều đoạn diệt thì khổ uẩn diệt:
Đây là ý nghĩa và nội dung của Đạo, Diệt đế.
Khi Đức Phật, ở dưới cội bồ đề vào đêm cuối cùng thành đạo, thấy
rõ lý Duyên khởi thì cùng lúc thấy rõ Tứ đế. Nói rằng bài pháp Sơ Chuyển Pháp
Luân là Tứ đế cũng hệt như nói rằng bài pháp đầu tiên là Duyên khởi. Vận chuyển
bánh xe pháp là ý nghĩa vận chuyển Duyên khởi và Tứ đế vậy.
2. Duyên khởi và Ngũ uẩn:
Ngũ uẩn là Sắc uẩn, Thọ, Tưởng, Hành và Thức uẩn. Vận hành của
năm uẩn đúng là vận hành của Danh sắc; vận hành của 4 uẩn còn lại là vận hành của
Danh trong Danh sắc. Vận hành của Danh sắc đúng là vận hành của Duyên khởi.
Vận hành của Thọ uẩn là vận hành của chi phần Thọ (chi thứ 7) của
12 chi nhân duyên, và là vận hành Duyên khởi.
Vận hành của Hành uẩn là vận hành của Hành (chi thứ 2) của 12
chi nhân duyên, và là vận hành của Duyên khởi.
Vận hành của Thức uẩn là vận hành của Thức (chi thứ 3) trong 12
chi nhân duyên, và là vận hành của Duyên khởi.
Năm uẩn không thể hiện hữu tách rời nhau nên vận hành của Ngũ thủ
uẩn đích thị là vận hành của Duyên khởi.
Như thế giáo lý Duyên khởi, Tứ đế và Ngũ thủ uẩn thực chất chỉ
là một.
3. Duyên khởi và Nhân quả:
Duyên khởi được trình bày theo vận hành nhân quả: Vô minh là
nhân, hành là quả; hành là nhân, thức là quả v.v... sinh là nhân, lão, tử, sầu,
bi, khổ, ưu, não là quả.
Khi nói vận hành của Vô minh chính là vận hành của Duyên khởi,
điều này có nghĩa là Vô minh có mặt trong 11 chi phần còn lại; và 11 chi phần
còn lại có mặt trong Vô minh. Nói khác đi, Vô minh chính là Hành, là Thức, ...,
là sầu, bi, khổ, ưu, não. Nếu theo quy luật nhân quả phải đồng loại thì quả thực
Vô minh và đau khổ quả là đồng loại khổ. Tương tự, đối với các chi còn lại.
Đức Phật, ở dưới cội bồ đề vào thời điểm giác ngộ, đã thấy rõ
con đường nhân quả của tự thân và nhân quả của mọi loài chúng sinh ngay sau khi
đắc Tam minh vào cuối canh 3, lúc mà Ngài giác ngộ hoàn toàn định lý Duyên khởi.
Điều này nói lên sự thật Duyên khởi bao trùm Tứ đế và Nhân quả. Nói khác đi, bốn
giáo lý Duyên khởi, Nhân quả, Ngũ uẩn và Tứ đế thực chất chỉ là một.
Rốt cùng mà nói, toàn bộ giáo lý Phật giáo chỉ là sự triển khai
của Duyên khởi, chỉ là sự triển khai của sự tập khởi và đoạn diệt của toàn bộ
Khổ uẩn, như chính Đức Thế Tôn đã nhiều lần xác nhận: "Ta chỉ nói khổ và
con đường diệt khổ".
4. Duyên khởi và 3 (hay 4) Pháp ấn:
Như đã được đề cập ở phần hệ luận Duyên khởi, 3 pháp ấn (hay 4
pháp ấn) chỉ là hệ luận từ Duyên khởi. Quả thực, Duyên khởi quyết định tánh của
tất cả hiện hữu nên ấn định các tính chất đặc biệt của hữu vi là Vô ngã, Vô thường
và Khổ đau. Nhìn pháp hữu vi từ Duyên khởi (Nikàya rất hiếm bàn đến pháp vô vi,
nếu đề cập thì chỉ đề cập dưới hình thức gián tiếp và phủ định) thì thấy rõ 3
tính chất ấy. Thực ra 3 tính chất chỉ là một: Vô ngã = Khổ đau; Vô thường = Khổ
đau, hay hữu vi là Khổ đau, tam giới là Khổ đau, hoặc là cuộc đời là Khổ đau.
[Ghi chú: Vô ngã (ở Nikàya) ≈ Vô ngã và Không ở giáo lý Phát triển
Đại thừa].
5. Duyên khởi và Duy thức:
a/ Trong "Bát Thức Quy Củ" do Pháp sư Huyền Tráng sáng
tác, Pháp sư cắt nghĩa từ Duy thức như sau: "Duy thức nghĩa là chỉ có Thức,
không có sự vật nào ngoài thức mà có được. Do tất cả sự vật đều phải nhờ cái
duyên của Thức mới thành sự vật nên gọi là Duy thức Duyên khởi; do tất cả sự vật
đều phải nhờ cái duyên của Thức mới có tướng, có danh nên gọi là Duy thức biến
hiện. Lại bản tính của Thức là pháp giới tính, pháp giới tính Duyên khởi ra tất
cả sự vật thì cùng là Thức tính Duyên khởi ra tất cả sự vật.
Xét như vậy thì biết do lấy một tâm niệm làm trung tâm chi phối
các vật trong pháp giới nên gọi là Duy thức. Ngược lại, nếu lấy một hạt bụi hay
một quả núi làm trung tâm chi phối các sự vật trong pháp giới tính thì cũng có
thể gọi là Duy Hạt Bụi hay Duy Quả Núi". (Bản dịch của cư sĩ Lê Đình Thám,
Tu thư Phật học Vạn Hạnh sưu tập, 1982, tr.2)
Thức ở đây, dù hiểu chức năng có phần sai khác với 6 thức được
trình bày ở Nikàya, cũng chỉ là chi phần thức (chi thứ 3) của 12 chi phần nhân
duyên. Nó cũng là Hữu vi, Vô ngã, Vô thường và dẫn đến Khổ đau (trừ Bạch tịnh
thức). Nói khác đi, Duy thức nếu được nhìn dưới ánh sáng Duyên khởi thì sẽ sáng
tỏ và dễ nhận hơn nhiều.
b/ Bài tụng 17 của "Tam thập tụng" viết:
"Thị chư Thức chuyển biến
Phân biệt, sở phân biệt,
Do
thử, bỉ giai vô
Cố nhất thế Duy thức"
(Các thức ấy chuyển biến
Thành chủ thể và đối tượng phân biệt
Vì chủ thể và đối tượng đều không (vô ngã)
Nên nói hết thảy là Duy thức).
Nói Duy thức là nói nghĩa Duyên sinh, Vô ngã ấy.
c/ Bài tụng 28 viết:
"Nhược thời ư sở duyên
Trí đô vô sở đắc
Nhĩ
thời trú Duy thức
Ly nhị thủ tướng cố".
[Nếu không có cái để làm duyên
Bấy giờ trú vào Duy thức
Trí
đều không sở đắc
Do vì rời chấp thủ năng, sở
(Chủ thể và đối tượng)].
Ở đây, thực tánh Duy thức là Vô ngã tánh hay Duyên sinh tánh vậy.
6. Duyên khởi và Pháp Hoa:
a/ Mở đầu kinh Pháp Hoa ghi Thế Tôn nhập "Vô lượng nghĩa xứ
định" rồi xuất "Vô lượng nghĩa xứ định" mới tuyên thuyết Pháp
Hoa. Hình ảnh biểu tượng ấy chỉ vô lượng nghĩa là thoát ly ý nghĩa. Thoát ly ý
nghĩa là thoát ly niệm, là rời tất cả tướng. Nói khác đi, thật tướng trong định
ấy là Vô ngã tướng. Tuyên thuyết Pháp Hoa là chỉ rõ con đường thể nhập Phật tri
kiến, cái tri kiến thể nhập Vô ngã tướng. Đây là sự thật Duyên khởi.
b/ Phẩm Phương tiện (phẩm hai) chép:
"Chư Phật lưỡng túc tôn
Tri pháp thường vô tánh
Phật
chủng tùng Duyên khởi
Thị cố thuyết nhất thừa".
[Chư Phật đầy đủ Trí và Hạnh
Biết pháp luôn vẫn vô tánh
Quả Phật do từ Duyên mà khởi
(hay từ
Duyên khởi)
Cho nên bảo là Nhất thừa].
Qua đó, giác ngộ quả vị Phật là giác ngộ Duyên khởi, Vô ngã tánh
ấy, quả Phật cũng từ duyên sinh ấy mà khởi (nếu Vô minh tận diệt, ái diệt, thủ
diệt, thức tận diệt thì viên thành Phật quả).
c/ Trong 3 điều kiện để thành một pháp sư tuyên thuyết Pháp Hoa
(Nhập Như Lai thất, trước Như Lai y, tọa Như Lai tòa), thì ngồi tòa Như Lai là
ngồi vào chỗ "Nhất thiết pháp không": Không ở đây là Vô ngã tính hay
Vô tự tánh (không có ngã tính). Thế là, Pháp Hoa cũng là kinh phát triển đang
phát triển giáo lý Duyên khởi.
7. Duyên khởi và Kim Cương (Bát Nhã):
a/ Tâm kinh Bát Nhã ghi:
"Thấy năm uẩn là không thì liền thoát ly khổ ách"
(Chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách).
Ngũ uẩn đây là con người và pháp giới. Thấy con người và pháp giới
là Vô ngã hay không tự tính thì liền rời xa tham ái, chấp thủ và đoạn tận khổ
đau. Đấy là thấy rõ thật nghĩa của Duyên khởi thật nghĩa của các pháp hữu vi do
duyên mà sinh. nội dung tinh yếu của Bát nhã Tâm kinh nói trên cũng là điểm
tinh yếu rút rà từ Duyên khởi.
b/ Kinh Kim Cương thì tập chú vào công phu đoạn trừ 8 ngã tưởng:
Ngã tưởng, Nhân tưởng, Chúng sanh tưởng, Thọ giả tưởng, Pháp tưởng, Phi pháp tưởng,
Tưởng và Phi tưởng. Đoạn trừ 8 ngã tưởng là đoạn trừ chấp thủ các ngã tưởng. Đấy
là sự vận hành khổ diệt của Duyên khởi.
Chặng giữa kinh, vị Bồ tát được gọi là Đại Bồ tát, theo Kim
Cương, là vị thể nhập được Vô ngã pháp (thực ra thì chỉ cần thông đạt mà thôi).
Đây là vị nhuần nhuyễn pháp hữu vi theo Duyên khởi vậy.
Cuối bản kinh Kim Cương dạy:
"Nhất thiết hữu vi pháp
Như mộng, huyễn, bào ảnh
Như
lộ, diệc như điển
Ưng tác như thị
quán".
(Hãy khởi lên cái nhìn các pháp do duyên sinh là như mộng, không
thật, như bọt nước, như sương, như ánh chớp).
Đấy là cách để thông đạt sự, lý kinh Kim Cương. Thấy như thế, an
trú vào cái thấy như thế thì tâm hành giả sẽ rời khỏi tham ái, chấp thủ mà đắc
thực tại Vô ngã.
Kim Cương hay Bát Nhã cũng là nội dung triển khai, phát triển
giáo lý Duyên khởi là cơ bản.
8. Duyên khởi và Trung luận: - Trung quán luận (hay Tam luận
tông).
Có 3 bản văn chính của Trung quán luận là:
a/ Trung quán luận (Mandhyamika) của Long Thọ, Pháp sư Cưu Ma La
Thập dịch ra Hoa ngữ. Trung quán luận bài bác các tà kiến của Bà La Môn, Tiểu
thừa, và một số sai lầm của Đại thừa.
b/ Thập nhị môn luận (Dvàdasa-dvàra) của Long Thọ, bản Phạn đã
thất lạc, chỉ còn dịch bản Hoa văn, Thập nhị môn luận là bàn về Duyên khởi và
hiệu chính các sai lầm của các nhà Đại thừa.
c/ Bách luận (Sata Sastra) của Đề Bà (Aryadeva: Thánh Thiên), đệ
tử của Long Thọ. Bản luận này nhằm bác các tà kiến của Bà La Môn giáo.
Bản dịch gọn bằng Hoa ngữ về Bát bất Trung đạo là như sau:
Ngài La Thập dịch:
"Bất sanh diệc bất diệt
Bất thường diệc bất đoạn
Bất
nhất diệc bất nhị
Bất lai diệc bất xuất
Năng thuyết nhị nhân duyên
Thiện diệt chư hý luận
Ngã khể thủ
lễ Phật
Chư thuyết Trung đệ nhất".
Tạm dịch:
(Không sanh cũng không diệt
Không thường cũng không đoạn
Không đồng nhất cũng không khác biệt
Không đến cũng không đi
Ngài
dạy đó là nhân duyên
Khéo dập tắt các hý luận
Con nay đảnh lễ Phật
Bậc
đệ nhất trong các bậc đạo sư).
Bản tiếng Anh như sau:
The perfect Buddha
The foremost of all teachers.
He has proclaimed
The
principle of (Universal) relativity
is like
Blissfull (Nirvàna)
Quiescence of plurality
There is nothing disappears, nor anything appears.
Nothing has an end, nor is there anything eternal.
Nothing is identical (with itself)
Nor is there anything differentiated
Nothing moves
Neither
hither nor thither.
Tạm dịch:
(Đấng toàn giác
Bậc
đạo sư vô thượng
Ngài đã tuyên thuyết
Nguyên lý tương đối của vũ trụ (≈ Duyên khởi)
Như Niết bàn,
Tịch lặng
mất tính sai biệt.
Không có gì biến mất
Cũng chẳng có gì xuất hiện.
Không có gì đoạn
Cũng
chẳng có gì thường.
Không có gì đồng nhất với
chính nó
Cũng chẳng có gì dị biệt.
Không có gì di chuyển
Đến
chỗ này hay chỗ kia).
Hán ngữ tóm tắt 8 phủ định trên thành:
Không sanh, không diệt (No production, no extinction).
Không đoạn, không thường (No annihilation, no
permanence).
Không nhất, không dị (No unity,
no diversity)
Không lai, không khứ (No
coming, no departure).
Thực thì, có một bài kệ khác về Trung đạo do ngài Long Thọ sáng
tác như sau: (theo Takakusu)
Anh văn:
"What is produced by causes
That, I say, is identical with void
It is also identical with merename
It is again the purport of the Middle Path".
Hán văn:
"Nhân duyên sở sanh pháp
Ngã thuyết tức thị không
Diệc
danh thị giả danh
Diệc danh trung đạo
nghĩa".
Việt văn:
(Cái gì do nhân duyên mà sanh
Tôi nói cái ấy đồng nhất với Không (hay không tự tính)
Cái ấy cũng đồng với cái tên ròng (chỉ là tên gọi)
Đó là nghĩa trung đạo).
Như thế, tinh yếu của Trung luận hay Trung quán luận, hoặc Trung
đạo thực chất là Duyên khởi: Cái gì do duyên mà sanh thì cái ấy rồng không tự
ngã (vô tự tính); nó chỉ là cái tên gọi mà khởi chớ không có hiện hữu như một
thực thể (tự ngã); cái ấy nghĩa là Trung đạo (Duyên khởi ≈ Trung đạo).
Thế nên Trung luận mới thành lập Bát bất: Bát bất là phủ nhận 8
phạm trù Hữu ngã biểu trưng. Phủ nhận 8 phạm trù ngã tính ấy là phủ nhận tất cả
ngã tính: tất cả ngã tính (ngã tướng) ấy chỉ ròng là tên gọi mà không thực, bởi
sự thật là Trung đạo (hay duyên sinh tính).
Đây chỉ là nghĩa triển khai của Duyên khởi: Chỉ có nhân duyên
sinh diệt mà không có các ngã thể sinh diệt: đó là nghĩa Trung đạo, hệt như ý Đức
Phật dạy như đã được trình bày ở các phần các câu hỏi về Duyên khởi.
Chỉ có Duyên khởi của Phật giáo mới bài bác các tà thuyết về ngã
của Bà La Môn (hay 62 học thuyết ở Ấn).
9. Duyên khởi và Lăng Già:
Lăng Già thì đề cập rất nhiều vấn đề tâm thức và thế giới. Sau
bài kệ tán Lăng Già đầu kinh đã gợi ý đến các điểm giáo lý Lăng Già nhắm đến:
Bài 1:
Thế gian ly sanh diệt
Do như hư không hoa
Trí
bất đắc hữu vô
Nhi hưng đại bi tâm
(Thế gian rời sanh diệt
Cũng như hoa đốm giữa hư không
Trí chẳng đắc hữu, vô
Mà
hưng khởi tâm đại bi).
Bài 2:
Nhất thiết pháp như huyễn
Viễn ly ư tâm thức
Trí
bất đắc hữu vô
Nhi hưng đại bi tâm.
(Các pháp như ảo huyễn
Xa rời với tâm thức
Trí
chẳng đắc hữu, vô
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 3:
Viễn ly ư đoạn, thường
Thế gian hằng như mộng
Trí
bất đắc hữu, vô
Nhi hưng đại bi tâm.
(Rời khỏi đoạn và thường
Thế gian thường như mộng
Trí
chẳng đắc hữu, vô
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 4:
Tri nhân, pháp Vô ngã
Phiền não cập nhĩ diệm
Thường
thanh tịnh vô tướng
Nhi hưng đại bi tâm.
(Biết người, Pháp đều Vô ngã
Phiền não cùng sở tri chướng
Vẫn thường bặt các tướng-ngã tướng
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 5:
Nhất thiết vô Niết bàn
Vô hữu Niết bàn Phật
Viễn
ly giác, sở giác
Nhược hữu, nhược vô hữu
Thị nhị tất câu ly.
(Thảy thảy không có Niết bàn
Không có Phật Niết bàn
Xa
rời chủ thể biết, đối tượng biết (chứng)
Dù
hữu, dù vô hữu
Đều xa rời hai thứ ấy).
Bài 6:
Mâu ni tịch tịnh quán
Thị tắc viễn ly sanh
Thị
danh vi bất thủ
Kim thế, hậu thế tịnh.
(Quán tịch tịnh tất cả tướng
Làm sinh khởi tâm viễn ly
Quán
ấy gọi là không chấp thủ
Đời này, đời sau tịnh).
Các bài kệ nói trên tóm tắt các nét về sự thật của các pháp, và
nói đến hướng vào giải thoát (sự thật là rời khỏi phiền não để vào giải thoát
mà không nỗ lực để nói lên sự thật là gì).
Các nét giáo lý chính là: Các pháp tánh là Duyên khởi tánh nên
chúng rời khỏi cá cặp nhị nguyên của đoạn, thường, hữu, vô, sinh, diệt; chủ thể
giác và đối tượng giác, rời khỏi tất cả ngã tướng. Do giác tỉnh như vậy mà tâm
ly tham, ly thủ đi vào giải thoát, đi vào thực tại Duyên sinh.
* Trong chương "Kiến lập Niết bàn" của Lăng Già, vì thế,
dạy: "Ta nói vọng tưởng thức diệt là Niết bàn". Do Vô minh, Hành (chấp
thủ, tham ái) mà Thức sinh, theo Duyên khởi. Khi thức diệt - vọng tưởng thức -
thì Hành diệt, Vô minh diệt. Hành diệt, Vô minh diệt là nghĩa Niết bàn vậy.
Cách trình bày thực tướng và ngõ vào giải thoát của Lăng Già, dù
nỗi bật sắc thái rất triết học, cũng chỉ là hình thức triển khai giáo lý Duyên
khởi.
10. Duyên khởi và Hoa Nghiêm:
- Giáo lý trùng trùng Duyên khởi của Hoa Nghiêm và Thập Huyền
Môn luận của kinh này đều chỉ là những hệ luận, triển khai của giáo lý Duyên khởi
từ kinh tạng Nikàya và Agama.
- Về "Đại Lâu Các Trang Nghiêm Tạng" (Vairochara -
Vyùha Alankara - Garbha) mà Đức Phật Di Lặc hóa hiện, Thiện Tài đồng tử phát biểu:
"Đại lâu các này là trú xứ của những ai đã hiểu ý nghĩa của
Không, Vô tướng và Vô nguyện (Vô dục), của những ai đã hiểu rằng hết thảy các
pháp là vô phân biệt, rằng pháp giới vốn là vô sai biệt, rằng chúng sanh giới vốn
là bất khả đắc, rằng hết thảy các pháp vốn là vô sinh. Đây là trú xứ, nơi thường
thích ở đối với những ai biết rằng hết thảy các pháp đều không tự tánh, những
ai không phân biệt pháp theo bất cứ loại tướng nào... (Suzuki, Thiền luận, cuốn
hạ, Tuệ Sỹ dịch, tr.173).
Đấy là những gì đang nói về Duyên khởi, đang nói về các pháp được
nhìn từ Duyên khởi.
VIII. DUYÊN KHỞI VÀ CÁC LÝ THUYẾT VỀ NHÂN TÍNH:
(Xem
luận án Ph.D., cùng tác giả)
Các lý thuyết gia về "Nhân tính" (Personality) nỗ lực
để phát hiện con người như thật là gì để áp dụng vào kỹ thuật và nội dung giảng
dạy của nhà trường thế kỷ XX và XXI. Tất cả lý thuyết nhân tính vì vậy đều rất
thiết thực và hữu ích. Duy chỉ do giới hạn của lý tính (Rationality) và của tư
duy Hữu ngã mà các lý thuyết ấy bị hạn chế về mặt giá trị.
Thực sự, giáo lý Duyên khởi đã trình bày rất sống động con người
ấy là Danh sắc, là Duyên khởi (12 chi nhân duyên) hay là Ngũ thủ uẩn. Con người
ấy rất là thực tại, như là những gì nó đang là. Qua đó, Duyên khởi có thể soi
sáng mặt giới hạn của các lý thuyết Hữu ngã trên, và giới thiệu một "Nhân
tính" như thật. Chỉ khi thấu rõ con người thật sự là gì thì học đường mới
có một hướng phát triển ỗn định. Đây là vấn đề có vẻ giản dị nhưng thật vô cùng
quan yếu: Học đường cần có hướng đi rất là nhân bản, thống thiết tình Người,
tính Người và phát triển một xã hội rất là Người và rất hòa điệu.
1. Duyên khởi và vấn đề môi sinh:
Hướng giáo dục và văn hóa nhiều thế kỷ qua của nền khoa học, kỹ
nghệ hiện đại của nhân loại đang đưa nhân loại đến giới vức báo động của sự kiện
môi sinh ô nhiễm trầm trọng. Hướng văn hóa giáo dục đó đang đi sâu vào các khủng
hoảng về đạo đức, xã hội và môi sinh, và đang cần có giải đáp giải quyết khủng
hoảng. Chẳng hạn, đang cần một hướng phát triển văn hóa, giáo dục có cơ sở vừa
khoa học vừa triết lý (triết lý tôn giáo) thuyết phục được đại đa số quần chúng
hưởng ứng tích cực bảo vệ môi sinh thoát khỏi mọi hình thức ô nhiễm.
Duyên khởi thực sự có thể giới thiệu một triết lý như thế.
2. Duyên khởi và các vấn đề văn hóa giáo dục:
Như được trình bày ở trên, Duyên khởi quyết định "cái
nhìn" đúng như thật về con người, thế giới, tương hệ giữa con người và xã
hội, thiên nhiên, và gồm cả con đường sống dẫn đến khổ đau hay hạnh phúc nên giữ
một vai trò rất chủ yếu trong công cuộc xây dựng một nền văn hóa giáo dục vì an
lạc, hạnh phúc lâu dài cho con người và tập thể.
a/ Nhân sinh quan và Vũ trụ quan:
Khảo sát nguồn gốc, hay bản chất của nhân sinh và vũ trụ là công
việc chính của lãnh vực siêu hình học. Nó giữ một vị tí quan trọng trong triết
học. Vấn đề môi sinh và vũ trụ đã được khảo sát từ buỗi bình minh của tư tưởng
Hy Lạp, Ấn Độ và Trung Hoa. Đấy là sự tìm hiểu bản chất của vạn hữu liên quan đến
vấn đề "Thường" và "Đoạn", "Ngã" và "Vô
ngã", "Thực tại" và "Hư vô", "Sáng tạo chủ"
và "Sáng tạo vật" v.v...
Đức Phật Gotama, đấng đã tự mình chứng đạt chân lý tối hậu, xem
các vấn đề siêu hình là trống rồng. Ngài thường ngồi im lặng không trả lời các
câu hỏi siêu hình như thế, bởi vì theo Ngài, các vấn đề siêu hình không thiết
thực liên hệ đến mục tiêu giải thoát sau cùng mà một số tu sĩ Phật giáo nhắm đến.
Thái độ tâm lý thực nghiệm này của Ngài đã được đề cập trong nhiều kinh thuộc
kinh tạng Pàli. Tuy thế, trên đường tìm hiểu con người và vũ trụ, thì con người
đang cùng vũ trụ hiện hữu trong hiện tại và tại đây. Làm sao con người có thể
biết được sự thật của vũ trụ khi con người không thể biết được sự thật của
chính mình? Thế nên, điều thực tiễn cho con người là quay trở về chính mình để
biết mình là ai, đang ở đâu để có thể loại trừ hết thảy các thứ ngăn che mình
khỏi sự thật của vạn hữu. Muốn làm thế, con người phải đi theo phương pháp thực
tiễn của hiện tượng luận (và của Phật giáo) và phương pháp chứng nghiệm tâm lý
của Đức Phật.
Về vật chất, Đức Phật tuyên bố do tứ đại hình thành như nhiều
nhà tư tưởng Ấn trước Ngài đã tuyên bố: Đó là yếu tố đất, nước, gió, lửa. Các yếu
tố này là vận động và Vô thường, nên vạn hữu do chúng làm nên cũng Vô thường.
Câu hỏi về nguồn gốc của tứ đại đối với sự thật Duyên khởi thì trở nên vô nghĩa
và không được chấp nhận.
Theo Duyên khởi, thế giới hiện tượng là do duyên mà sanh, là Vô
ngã và rồng không; con người chỉ là tập hợp của năm thủ uẩn, là Vô uẩn và rồng
không; con người và thế giới thì trường tồn, bất khả phân ly. Tại đây vũ trụ hiện
ra như là một phần cơ thể con người cần được bảo vệ.
Một lần, theo kinh Pàtigamya (Tiểu Bộ), Đức Phật Thích Ca nói đến
thế giới vô vi (Asankhàra) là thế giới hiện hữu ngoài các phạm trù "Đi, đến",
"Sanh, diệt" v.v... và tuyên bố đây là thế giới của đoạn tận Khổ đau,
đoạn tận Chấp thủ. Điều này nói lên rằng thế giới mà con người đang thấy và biết
là thế giới của chấp thủ.
Đức Phật dạy: "Bất cứ khi nào một người chứng đắc Giải
thoát, thanh tịnh, người ấy thấy rằng thế giới là thanh tịnh". (Discourse
on Pàtika, Long Discourses, tr.382).
Từ đây, vấn đề giáo dục của Đức Phật là dạy con người tu tập đoạn
tận lậu hoặc để thấy rõ mình, thế giới và hạnh phúc cùng lúc, mà không phải là
vấn đề đi tìm nguồn gốc của con người hay vũ trụ...
b/ Con người và tập thể, văn hóa, truyền thống:
Từ sự thật Duyên khởi, cá nhân con người hay Danh sắc
(Nàma-rùpa) thì cọng sinh, cọng tồn với Tam hữu (Tibhava) nghĩa là với tha
nhân, xã hội và thiên nhiên, bao gồm cả văn hóa và truyền thống...
IX. DUYÊN KHỞI VÀ THIỀN ĐỊNH (SAMATHA & VIPASSANA):
- Điểm khác biệt giữa thiền định Phật giáo và thiền định Bà La
Môn giáo (hay thiền định ngoại đạo) là: Thiền định Phật giáo thì có cả hai
Samtha (Chỉ) và Vipassana (Quán), trong khi thiền định Bà La Môn giáo chỉ có
Samatha (Chỉ). Nét đặc thù của thiền định Phật giáo là Vipassana. (Vi+Passana =
thấy rõ sự vật như sự vật đang là).
- Thấy sự vật như sự vật đang là cái nhìn của Vipassana. Chỉ khi
nào hành giả kiểm soát hết thảy mọi phản ứng tâm lý của người can thiệp vào đối
tượng nhìn thì sự vật sẽ xuất hiện như chính nó. Bấy giờ là lúc hành giả đã chế
ngự được tham, sân, si, ngũ cái và các tâm lý loạn động khác. Khi sự can thiệp
của tâm lý hoàn toàn được dập tắt, là khi các lậu hoặc của tâm đã bị loại trừ,
thì sự vật (trong thân cũng như ngoài thân) sẽ tự phơi bày thực tướng Duyên
sanh của chúng - Bởi tất cả hiện tượng đều do duyên mà sinh, đều là Duyên sinh.
Đây trọn vẹn là cái nhìn trí tuệ của thiền định, là cái nhìn Duyên khởi thấy rõ
thực tại Duyên khởi.
- Hành giả sẽ khởi đầu nhìn sự vật kèm theo với sự phân tích
nhân duyên; rồi tiến đến nhìn đơn thuần (pure attention); rồi đến nhìn đi ra khỏi
Năm triền cái và đi vào Tứ sắc định; rồi tiếp đến nhìn đi ra khỏi Mười kiết sử.
Đây là công phu giải thoát rất trí tuệ qua cái nhìn và cái nhìn Duyên khởi.
(cái nhìn từ Tứ sắc định có thể làm thêm mạnh hoạt động của Chánh tư duy, nghĩa
là bao gồm Chánh kiến và Chánh tư duy...).
X. DUYÊN KHỞI VÀ SỰ ÁP DỤNG DUYÊN KHỞI VÀO CÁC LĨNH VỰC XÃ HỘI:
Bởi Duyên khởi là sự thật tối hậu và là sự thật của tất cả hiện
hữu nên mọi hình thức sinh hoạt cá nhân và cộng đồng đều được soi sáng dưới ánh
sáng Duyên khởi.
1. Về cá nhân:
* Nhận thức quan trọng nhất cho cá nhân để tu tập giải thoát là
ghi nhớ mãi công thức sau đây, và thực hành công thức này đối với 5 thủ uẩn,
hay đối với mọi hiện hữu:
Cái này không phải là tôi, không phải là của tôi và không phải
là tự ngã của tôi.
(N'esoham,
N'eso mama, Na m'eso attà' ti).
* Cá nhân ý thức rằng mình cùng gia đình, xã hội và thiên nhiên
là cọng sinh, cọång tồn để có thái độ sống theo lẽ đạo. (Nho giáo nói: Thuận
thiên giả dĩ tồn; Nghịch thiên giả dĩ vong)
* Sống là thể hiện lẽ sống, lý tưởng sống, mà không phải đi tìm
sự thật từ các câu hỏi và các câu trả lời.
* Tâm lý, vật lý và sinh lý là một tập hợp thể có ảnh hưởng qua
lại mật thiết với nhau. Không thể xem nhẹ một hiện hữu nào trong 3 hiện hữu đó.
Chúng cùng cọng sinh và cọng tồn.
* Con đường sống dẫn đến tối tăm và đau khổ cho mình và người là
nuôi dưỡng và phát triển dục vọng. Ngược lại, là con đường sống đi vào hạnh
phúc trong hiện tại và trong tương lai.
2. Về xã hội:
Thế giới là một ngôi nhà chung: Rối loạn, khổ đau ở chỗ này cũng
là rối loạn khổ đau ở chỗ kia. Tất cả đang hiện hữu trong một tương quan mật
thiết với nhau. Từ nhận thức này, thế giới nếu đi vào hòa hợp, hợp tác xây dựng
hòa bình, an lạc sẽ là quyết định tốt nhất, khôn ngoan nhất (Một viên sỏi được
ném vào biển, thì tất cả biển đều động).
Trong một quốc gia, các sinh hoạt quốc phòng, an ninh, kinh tế,
xã hội, văn hóa và giáo dục đều có mối tương quan mật thiết và dây chuyền. Cần
thực hiện sự phát triển quân bình, mất quân bình là rối loạn.
Cá nhân và tập thể cùng cọng sinh và cọng tồn. Thiên về một hiện
hữu nào trong hai hiện hữu đều là thiên lệch, lệch hướng sống, dễ đi vào rối loạn,
hay ít nhất sẽ làm ngưng trệ sự phát triển xã hội.
Cá nhân và các cá nhân khác cũng thế, có ảnh hưởng hỗ tương. Cần
thể hiện sự công bằng xã hội.
Cá nhân và môi sinh cùng cọng sinh, cọng tồn. Vì thế, cần bảo vệ
môi sinh khỏi ô nhiễm như là đang bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc của cá nhân.
Về vật chất và tinh thần, tim và óc cũng thế, chúng là cọång
sinh và cọng tồn. Xem nhẹ phía nào cũng đi vào rối loạn cả.
Về vấn đề hưng thịnh bền bỉ của một xứ sở cũng cần thể hiện theo
nguyên lý vận hành của các pháp. Miễn cưỡng sẽ đi vào rối loạn v.v...
XI. KẾT LUẬN:
Từ những gì được trình bày khái lược về giáo lý Duyên khởi,
chúng ta (người đọc) có thể đi đến một số điểm nhận định về giáo lý ấy, nói
riêng, và Phật giáo nói chung, rằng:
1. Giáo lý Duyên khởi là nền tảng của các giáo lý Phật giáo thuộc
các bộ phái.
2. Giáo lý Duyên khởi là linh hồn của thiền quán Phật giáo (thiền
định).
3. Giáo lý Duyên khởi là căn bản của nhận thức luận, giá trị luận
và bản thể của Phật giáo. Nó cũng là nền tảng của luận lý học Phật giáo.
4. Giáo lý Duyên khởi không phải để hiểu như là triết lý, mà là
để thực hiện giải thoát. Các bước đi giải thoát sau cùng sẽ giúp hành giả thấy
rõ sự thật của bản thân, xã hội, thế giới và hạnh phúc.
5. Giáo lý Duyên khởi vì là sự thật của vạn hữu nên nó là ánh
sáng chỉ đường cho các tư duy có giá trị xây dựng hòa bình, an lạc, hạnh phúc
cho các cá nhân và cộng đồng.
6. Ngoài giá trị giải thoát, Duyên khởi còn là một lý thuyết về
nhân tính làm cơ sở cho tâm lý học, tâm lý giáo dục và triết lý giáo dục mở ra
một hướng văn hóa, giáo dục mới.
7. Giáo lý Duyên khởi là cơ sở thống nhất giáo lý các bộ phái.
8. Giáo lý Duyên khởi có thể là ánh sáng chỉ hướng phát triển tốt
cho các ngành xã hội, khoa học và tổ chức xã hội.
9. Giáo lý Duyên khởi là nội dung của Hiện tượng luận Phật giáo
(Buddhist Phenomenology).
10. Sau hết (hẳn nhiên là có thể triển khai thêm nhiều điểm nữa).
Duyên khởi hay Phật giáo ngoài ý nghĩa tôn giáo còn có ý nghĩa triết học, và đặc
biệt là ý nghĩa Phật giáo được hiểu như là một con đường giáo dục thiết thực,
nhân bản và trí tuệ.
11. Con đường nghiên cứu Phật học ngày nay phát triển rất mạnh
trên thế giới, được nghiên cứu như là một khoa học Phật học, vì vậy đòi hỏi
sinh viên và các nhà nghiên cứu có cái nhìn mới mẻ về nhiều mặt lịch sử, văn bản,
ngôn ngữ, tư tưởng và tông chỉ để Phật giáo các bộ phái và Phật giáo tự thân được
hiểu đúng nghĩa của nó.
12. Các quan điểm phân biệt về Tiểu thừa, Đại thừa, Bán Đại thừa,
về Hữu tông, Không tông, Pháp tướng, Pháp tánh, v.v... cần được hệ thống lại và
soát xét lại thế nào để phù hợp với ý nghĩa tôn giáo của một đấng Giáo chủ duy
nhất, của một sự thật tối hậu duy nhất, và cùng với một nguồn Kinh, Luật được kết
tập gần hệt nhau ở kỳ đại hội kết tập lần thứ nhất và lần thứ hai.
Tinh thần của Phật học là phê phán dựa vào kinh nghiệm thực nghiệm
của cá nhân. Tinh thần căn bản của đại học cũng là tinh thần phê phán. Vì thế,
người học cần tiếp thu giáo lý với tinh thần phê phán ấy để vấn đề giáo nghĩa
ngày một thêm sáng tỏ và nhất quán.
Duyên khởi sẽ là giáo lý, là chỗ dựa cho tinh thần phê phán ấy vậy.
* Tài liệu tham khảo (giới hạn)
1. Tương Ưng Bộ kinh II, III, ĐTKVN;
2. Trung Bộ kinh I, ĐTKVN, (kinh số 28);
3. Trường Bộ kinh II, ĐTKVN, (kinh Đại Bỗn);
4. Trường Bộ kinh II, ĐTKVN, (kinh Đại Duyên);
5. Trường A Hàm I, kinh Điển Tôn, ĐTKVN;
6. Kinh Trường A Hàm I, Sơ Đại Bản Duyên, ĐTKVN;
7. Tiểu Bộ kinh I, ĐTKVN;
8.
Phật học khái luận, Thích Chơn Thiện, 1997, Viện NCPHVN;
9. Kinh Hoa Nghiêm;
10.
Kinh Lăng Già;
11. Kinh Kim Cương;
12. Kinh Pháp Hoa;
13.
Duy thức Tam thập tụng;
14. Tam Luận tông - Trung
Quán luận (Madhyamika);
15. Bát Nhã Tâm
kinh.
-ooOoo-
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét